عربي
آشنایی مختصر با کتابخانه
صفحه اصلی   /   آشنایی مختصر با کتابخانه
آشنایی مختصر با
کتابخانه امام امیرالمؤمنین علیه السلام
در نجف اشرف

علامه شیخ عبدالحسین امینی (نویسنده الغدیر) در ماه جمادی الاولی سال ۱۳۷۳ق. این کتابخانه را در نجف در محلۀ الحویش (یکی از محلات چهارگانۀ بخش قدیمی شهر نجف) تأسیس کرد که پس از ۲ سال از بنا نهادن آن، در روز عید غدیر سال ۱۳۷۶ق. افتتاح شد.
هرچند نجف اشرف، حوزه علمى فعال و ديرپايى دارد و کتابخانه هاى بزرگ و کوچک بسيار زيادى را در طول قرن ها در خود جاى داده و بسيارى از اين کتابخانه ها را تا دوره معاصر، مى توان در منابع تاريخى و کتابشناسى، به آسانى يافت؛ اما حکايت کتابخانه علّامه امينى، حکايتى ديگر است.
کتابخانه اى که علّامه امينى رضوان الله تعالى عليه، در نجف اشرف بنياد نهاد و به نام مبارک اميرالمؤمنين عليه السلام نامگذارى کرد، بى شک يکى از مفاخر حوزه علمى شيعه در دوران معاصر است. اين کتابخانه، به همت علّامه امينى تأسيس شد و با همت بى نظير ايشان و تلاش پى گير حلقه اى از شاگردان، و فرزند آن مرد بزرگ، در اندک زمانى به يکى از غنى ترين و فعال ترين مراکز علمى اسلامى بدل شد، و با اندک فاصله اى از حرم مطهر اميرالمؤمنين عليه السلام، مقصد و منظور نظر قاصدان نجف اشرف از سرزمين هاى دور و نزديک شد. امروزه که نشريه داخلى اين کتابخانه را، با عنوان صحيفة المکتبة، از نظر مى گذرانيم، ارتباطات و حرکت علمى اين کتابخانه و نظم و نسق فعاليتش را حيرت آور مى يابيم و مى بينيم که علّامه با چه نگاه امروزينى به فعاليت کتابخانه اى مى نگريسته و هيچ مرزى نمى توانسته فعاليتش را محدود کند. علّامه در اين کتابخانه از سويى ناظر به جمع آورى کتب بوده که زمينه اصلى فعاليت است، و مى توان در آن بخش هاى مختلف براى کتب چاپى نو و کهنه و چاپ سنگى، به زبان هاى اسلامى و زبان هاى بيگانه را مشاهده کرد و هر کدام بخشى پربار به خود اختصاص داده است، و در کنار آنها بخش فعال نشريات و مهم تر از همه، مخزن کتب خطى فوق العاده ارزشمند اين کتابخانه را ديد؛ و از سويى ديگر به خدماتى پژوهشى نظر داشته تا محققان را از سراسر جهان دعوت کند و به آنان امکاناتى اختصاص دهد و خدمات علمى برساند.
علامه امینی در سفرهای بسیاری که داشت، همچنان که به کتابخانه‌های ممالک اسلامی به دنبال منابع تألیف کتاب الغدیر می‌رفت، با کتابخانه‌ها و نویسندگان و ناشران ارتباط می‌گرفت و توانست منابع ارزشمند بسیاری را در این کتابخانه گرد آورد. این کتابخانه امروزه از غنی‌ترین کتابخانه‌های شیعی از حیث نفاست منابع است.
این کتابخانه بی هیچ وابستگی به هیچ نهاد حکومتی و غیر حکومتی، با اتکا به پشتیبانی جامعۀ فرهنگی و فرهنگمدار اسلامی، ساخته شد و تولیت و اداره و اشراف علمی آن از سوی مؤسس کتابخانه، به دست گروهی از صلحای بازار و علمای ابرار سپرده شد تا همچنان به حیات علمی خود ادامه دهد. نام گروه‌های تولیتی و مدیریتی و علمی این کتابخانه در بخش‌های مختلف این سایت از جمله در وقفنامه کتابخانه مندرج است.

بخش‌های کتابخانه

مخزن کتب چاپی:
مخزن کتابهای عربی: این مخزن که مخزن اصلی کتابخانه است، به شکل زیبایی در چهارطبقه ساخته شده است که منظر آن چشم‌نواز دوستداران کتاب و کتابخانه‌هاست. سالن مطالعۀ کتابخانه نیز که در کنار این مخزن قرار دارد، با پنجره‌های بزرگی که رو به این مخزن دارد، نمای زیبایی پیش چشم خوانندگان کتاب می‌گذارد. کتابها در این مخزن در موضوعات مختلف طبقه‌بندی شده است و با توجه به قدمت کتابها، منابع کمیاب و نادری می‌توان در آن یافت که در بلاد مختلف اسلامی یا اروپایی در بیش از یک قرن پیش، چاپ شده‌اند.
مخزن کتابهای غیر عربی: این بخش شامل کتابهایی به زبان‌های اروپایی همچون فرانسوی، انگلیسی، اسپانیایی، روسی و آلمانی و کتابهایی به زبانهای اردو و فارسی است. در میان این مخزن کتابهای چاپی کهنی جمع آمده‌اند که امروزه نادر و کمیابند و قدمت چاپ برخی از این کتابها به یکصد سال و یکصد و پنجاه سال می‌رسد. کتابهای این مخزن در موضوعات مختلف طبقه‌بندی شده است.
مخزن شمارۀ دو: مجموعۀ یوسف الحارس: این مجموعه در مخزنی جداگانه از مخزن اصلی کتابخانه نگهداری می‌شود و شامل کتابخانۀ شخصی یوسف الحارس از مدیران پیشین کتابخانه است که به آن را به این کتابخانه اهدا کرده است. این مجموعه شامل کتابهای مختلفی است که در میان آنها کتابهای تاریخی و ادبی قابل توجهند.
مخزن شمارۀ دو: مجموعۀ آل شمسه: این مجموعه نیز از مجموعه‌های اهدایی به کتابخانه است و در مخزن شمارۀ دو نگاهدار می‌شود. این دو مجموعه را می‌توان از حیث زبان منابع که عربی است به مخزن اصلی ملحق دانست.

بخش کتاب‌های خطی: این بخش شامل اداره کتب خطی، مخزن کتب خطی، قسمت دیجیتال‌سازی، قسمت اسناد و مدارک، بخش اشیاء موزه‌ای، و قسمت میکروفیلم‌ها است. در مخزن مخطوطات کتابخانه، که نزدیک به پنج هزار نسخۀ خطی در آن نگهداری می‌شود آثار ارزشمندی است که از جهات مختلفی نفاست دارند. فهرست مخطوطات اين کتابخانه به قلم محقق طباطبائى، در دو مجلد تأليف شده، که بخشى از آن در مجله تراثنا منتشر شده است. هرچند اين فهرست به زودى از سوى کتابخانه به صورت کامل منتشر خواهد شد، اما همچنان بسيارند نسخه هاى ارزشمندى که آن مرحوم، مجال فهرستنگارى آنها را نيافت و همچنان، شناسايى نشده، باقى مانده‌اند.
نسخه هاى خطى کتابخانه اميرالمؤمنين عليه السلام از چند جهت قابل توجهند:
1. کتابخانه نسخه هاى قديمى و سالخورده اى دارد.
2. در ميان اين نسخ، ميراث علماى شيعه فراوان است.
3. در اين ميان نسخى که هرچند سالخورده نيستند اما به خط مؤلف اند يا در زمان حيات مؤلف کتابت شده اند بسيارند.
4. همچنين نسخه هايى هست که متعلق به کتابخانه هاى شاهزادگان، از جمله صدرالسلطنه و فرهاد ميرزا معتمد الدوله و مبشر السلطنه هستند، و گاه نسخه هاى سلطنتى چشمگيرى در آن ميانه به چشم مى خورد.
5. در آخر، مى توان نسخه هاى تزئينى و هنرى بسيارى را که در اين کتابخانه گرد آمده است مشاهده کرد. نسخه هايى که از لحاظ ظرافت هاى تذهيب و خطاطى و نگارگرى و جلدسازى، حائز اهميتند.

بخش اسناد و مدارک: این بخش شامل دو قسمت بخش‌های «اسناد و مدارک عراقی و عربی» و «اسناد و مدارک غیر عربی» است.
مجموعۀ حاج محمد سعید شمس: این بخش مشتمل بر کتابخانه شخصی حاج محمد سعید شمس و وارثین او می‌باشد که از خانه‌اش به کتابخانه انتقال یافته است. او مجموعه کتب شخصی را در سال ۱۴۲۲ق به کتابخانه عمومی امیرالمؤمنین وقف کرده که بیش از چهار هزار جلد است.

بخش اشیاء موزه‌ای: شامل مجموعه‌ای از میراث قدیمی همچون طومارها، تابلوهای تزئینی، قالی های نفیس و همچنین فرش‌های بافته شده از ابریشم و برخی آثار با ارزش دیگر.

روابط عمومی
صحیفة المکتبة: کتابخانه امیرالمؤمنین (ع) مجله‌ای به نام صحیفة المکتبة به زبان عربی و فارسی منتشر کرده است. شماره‌های منتشر شده آن حاوی مطالبی درباره نسخه‌های خطی و مآخذ مهمی است که علامه امینی در کتابخانه‌های کشورهای مختلف دیده بوده است. همچنین در سراسر مجله مطالبی درباره اهمیت کتاب و کتابخانه و تأکید سخت و سفارش به مسؤولان و کارمندان کتابخانه‌ها و کتابداران بوده است تا در برخورد با مراجعان و کتابخوانان رفتاری درخور مقام کتابداری و نشر فرهنگ در جامعه داشته باشند. همچنین ارائۀ جداول درآمدها و هزینه‌های کتابخانه نیز به صورت تفصیلی با ذکر نام اهداکنندگان کتاب و واقفان و همراهان کتابخانه در این نشریه منعکس شده است.

ارتباطات بین المللی:علامه امینی همواره در صدد بود تا با مراکز مهم علمی دنیا، از جمله کتابخانه‌های مهم جهان در تماس باشد، تا هر نسخه‌ای را که در کتابخانه عمومی امام علی (ع) نیست از کتابخانه‌های دیگر بخواهند و در برابر، نسخه‌هایی به آنان بدهند تا محققان در سراسر دنیا بتوانند به آسانی به منابع دستیابی داشته باشند. از این رو، پس از تأسیس این کتابخانه، با برخی از مجامع علمی و مؤلفان و ناشران و ارباب مطبوعات کشورهای گوناگون ارتباط برقرار کرد و هدایایی میان کتابخانه امیرالمؤمنین (ع) و سایر کتابخانه‌ها مبادله شد. منابع موجود در کتابخانه و یادداشت‌های اهداء و وقفی که بر روی بسیاری از این منابع منعکس شده است، گویای ارتباط جهانی این کتابخانه با مراکز علمی و محققان است. همچنین اسناد ارسال کتاب از این کتابخانه به مراکز علمی، دانشگاه‌ها، مدارس، کتابخانه‌ها و محققان در سراسر دنیا، حاکی از فعالیت بسیار چشمیگیری است که در میان مراکز اسلامی کم‌نظیر و شاید بتوان گفت بی‌نظیر است. چنان که نام بسیاری از مناطق جغرافیایی را از کشورهای خاور دور و چین و ماچین و هند و پاکستان و آسیای میانه گرفته تا کشورهای عربی و اسلامی خاور میانه و شمال آفریقا و مراکز و مؤسسات علمی و دانشگاه‌های اروپایی در انگلستان و فرانسه و هلند و... تا کتابخانه‌های آمریکا شامل است و مروری بر این اسناد، حیرت هر خواننده‌ای را از کثرت ارتباطات جهانی این کتابخانه با دنیا برمی‌انگیزد.

همچین نگاه کنید
مدیران کتابخانه مدیران کتابخانه
زندگانی علامه امینی زندگانی علامه امینی
خانوادۀ علامه امینی خانوادۀ علامه امینی
دفتر یادبود کتابخانه دفتر یادبود کتابخانه
کاشی‌کاری سردر اصلی کتابخانه امیرالمؤمنین علیه السلام کاشی‌کاری سردر اصلی کتابخانه امیرالمؤمنین علیه السلام
ماده تاریخ تأسیس کتابخانۀ امیرالمؤمنین علیه السلام ماده تاریخ تأسیس کتابخانۀ امیرالمؤمنین علیه السلام